Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma (TCK 109): Cezası, Nitelikli Hâller ve Aile İçi Durumlar

Son mevzuat kontrolü: 28 Eylül 2026Hazırlayan: Av. Gülşah MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

Etimesgut’ta bir tartışmanın ardından eşinin telefonunu elinden alan, kapıyı dışarıdan kilitleyen ve onu iki gün evden çıkarmayan kişi, kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunu işlemiş olur; suç eşe karşı işlendiği için ceza da bir kat artırılır. Olay bir yabancı tarafından değil evin içinde yaşandığında, mağdur çoğu zaman yaşadığının bir suç olduğundan bile emin olamaz.

TCK 109, kişinin bir yere gitme ve bir yerde kalma özgürlüğünü korur. Aşağıda suçun temel ve nitelikli hâllerini, aile içi olaylarda cezanın nasıl değiştiğini, etkin pişmanlık ve zincirleme suç kurallarını, mağdurun atabileceği adımları ve yargılamanın nasıl ilerlediğini anlatıyoruz.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu nedir?

TCK 109/1’e göre bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakan kişi bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası alır. Suç iki yönden işlenebilir: kişinin istediği yere gitmesini engellemek, örneğin bir odaya kapatmak ya da araçtan inmesine izin vermemek; veya onu istemediği bir yerde kalmaya zorlamak, örneğin zorla araca bindirip başka bir şehre götürmek. Gündelik dilde zorla alıkoyma denilen davranışların önemli bir kısmı bu tanıma girer.

Kanun bir asgari süre öngörmez. Birkaç dakikalık bir engellemenin bu suçu oluşturup oluşturmadığı, kısıtlamanın yoğunluğuna, kullanılan yönteme ve olayın bütününe göre değerlendirilir. Suç kesintisiz niteliktedir: hürriyet kısıtlandığı sürece devam eder ve dava zamanaşımı ancak kısıtlama sona erdiğinde işlemeye başlar (TCK 66/6).

Fiilin hukuka aykırı olması gerekir. Yasal bir yakalama ya da mahkeme kararıyla yapılan bir yerleştirme bu kapsamda değildir. Aile içinde sıkça duyulan “kendi evimde istediğimi yaparım” veya “eşimi korumak için” gibi gerekçeler ise bir yetişkini kendi iradesi dışında kapalı tutmayı hukuka uygun hâle getirmez.

Cebir, tehdit veya hile kullanılırsa ceza ne olur?

Fail suçu işlemek için ya da işlediği sırada cebir, tehdit veya hile kullanırsa ceza iki yıldan yedi yıla kadar hapse çıkar (TCK 109/2). Cebir, mağdurun kolundan tutup zorla sürüklemek gibi fiziksel güç kullanımıdır. Tehdit, “kapıdan çıkarsan sana zarar veririm” türünden bir korkutmadır. Hile ise mağdurun iradesini aldatarak kısıtlamaktır; “seni eve bırakayım” diyerek araca alıp bambaşka bir yere götürmek buna örnektir.

Kasten yaralama bu fıkranın cebir unsurunun ötesine geçerse ayrıca değerlendirilir. Suçun işlenmesi amacıyla veya sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerinden biri gerçekleşirse, yaralamaya ilişkin hükümler de ayrıca uygulanır (TCK 109/6).

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma cezası hangi hâllerde artar?

TCK 109/3 altı nitelikli hâl sayar; bunlardan biri varsa ilk iki fıkraya göre belirlenen ceza bir kat artırılır. Dördüncü ve beşinci fıkralar ise ayrı bir ek yaptırım ve artırım öngörür.

Rakamlarla ifade edersek: temel hâlde bir kat artırımla ceza fiilen iki ile on yıl arasında, cebir veya tehditle işlenen hâlde dört ile on dört yıl arasında belirlenir. Cinsel amaç varsa bu cezalar ayrıca yarı oranında artırılır. Cinsel amaçla gerçekleşen bir alıkoymada cinsel saldırı veya istismar da oluşmuşsa bu suçlar ayrıca soruşturulur; genel çerçeve için cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar yazımıza bakabilirsiniz. Birden fazla kişinin katıldığı olaylarda her birinin rolü iştirak kurallarına göre belirlenir; bunun için suça iştirak yazımız yol gösterir.

Aile içinde bir kişiyi evden çıkarmamak da suç mu?

Evet. TCK 109/3-e, suçun üstsoya, altsoya, eşe ya da boşanılan eşe karşı işlenmesini nitelikli hâl sayar. “Boşandığı eş” ibaresi 7331 sayılı Kanun’la eklendi ve 14 Temmuz 2021’de yürürlüğe girdi. Böylece boşanmadan sonra eski eşini zorla bir yerde tutan kişi de artırımlı cezayla karşılaşır. Yaşlı bir anne veya babayı iradesi dışında evde kilitli tutmak da hem üstsoya karşı işlendiği hem de mağdur kendini savunamayacak durumda olabildiği için bu fıkranın kapsamına girebilir.

Çocuklarla ilgili olaylar daha dikkatli bir ayrım gerektirir. Ana ve babanın terbiye hakkı ve gözetim görevi vardır; ancak bu hak çocuğu uzun süre bir odaya kilitlemeyi ya da onu aç ve iletişimsiz bırakmayı kapsamaz. Kısıtlamanın ağırlığına göre fiil, disiplin yetkisinin kötüye kullanılması (TCK 232/2) veya kişiyi hürriyetinden yoksun kılma olarak değerlendirilebilir. Mağdur çocuk olduğunda dava zamanaşımı, üstsoy tarafından işlenen suçlarda çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği günden itibaren başlar (TCK 66/6).

Aile içi olaylarda ceza soruşturmasının yanında 6284 sayılı Kanun’daki koruma tedbirleri de istenebilir: uzaklaştırma, yaklaşmama ve iletişim yasağı gibi. Bu tedbirlerin ayrıntısı için aile içi şiddet ve koruma kararları sayfamıza göz atabilirsiniz.

TCK 109 ile çocuğun kaçırılması suçu arasındaki fark nedir?

Aile içinde çocuğun bir ebeveynden alınıp götürülmesi her zaman TCK 109 kapsamında değerlendirilmez. TCK 234, velayet yetkisi elinden alınmış ana veya babanın ya da üçüncü derece dahil kan hısmının, on altı yaşını bitirmemiş bir çocuğu cebir veya tehdit kullanmadan velisinin, vasisinin ya da bakımından sorumlu kişinin yanından kaçırmasını veya alıkoymasını ayrı bir suç olarak düzenler.

Etkin pişmanlık ile ceza ne kadar indirilir?

TCK 110, mağdurun bir an önce ve zarar görmeden serbest kalmasını teşvik eden bir indirim öngörür. Fail, soruşturma başlamadan önce, mağdurun şahsına zarar vermeden ve kendi isteğiyle onu güvenli bir yerde serbest bırakırsa cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. Dört şart birlikte aranır: soruşturma öncesi olmak, gönüllülük, mağdura zarar verilmemiş olması ve güvenli bir yer.

Kolluk olaya müdahale ettikten sonra mağdurun serbest bırakılması bu hükmün dışında kalır, çünkü soruşturma artık başlamıştır. Böyle bir durumda failin tutumu, genel takdiri indirim nedenleri çerçevesinde değerlendirilebilir (TCK 62). Mağdur açısından önemli olan, serbest bırakılma anının ve koşullarının ifadede ayrıntılı biçimde anlatılmasıdır; indirim tartışması bu anlatıma göre şekillenir.

Zincirleme suç ve başka suçlarla birleşme nasıl değerlendirilir?

Tek ve aralıksız bir zorla alıkoyma, ne kadar uzun sürerse sürsün tek suçtur. Buna karşılık bir suç işleme kararı kapsamında aynı kişiye karşı farklı zamanlarda birden fazla kez hürriyetten yoksun kılma gerçekleşirse zincirleme suç hükümleri uygulanır ve tek ceza dörtte birden dörtte üçe kadar artırılır (TCK 43/1). Kasten öldürme, kasten yaralama, işkence ve yağma zincirleme suç kapsamı dışında tutulmuştur; kişiyi hürriyetinden yoksun kılma bu istisnalar arasında değildir (TCK 43/3).

Diyelim ki bir kişi eşini birkaç hafta boyunca her akşam işten döndüğünde odaya kilitliyor. Her olay ayrı bir zamanda gerçekleşir, ama aynı karar kapsamında aynı kişiye yöneliktir; bu tablo zincirleme suç tartışmasını gündeme getirir. Alıkoyma sırasında tehdit, yaralama veya yağma da işlenmişse bu suçlar kural olarak ayrıca değerlendirilir. Tek bir fiille birden fazla suç oluşmuşsa en ağır cezayı gerektiren suçtan ceza verilir (TCK 44).

Soruşturma ve yargılama nasıl ilerler?

Suç şikâyete bağlı değildir; savcılık olayı herhangi bir yoldan öğrendiğinde soruşturma başlatır ve mağdurun sonradan “şikâyetçi değilim” demesi dosyayı düşürmez. Uzlaştırma listesinde de yer almaz (CMK 253/1). Temel hâlde dava asliye ceza mahkemesinde görülür; nitelikli hâllerle cezanın üst sınırı on yılı aşıyorsa ağır ceza mahkemesi görevlidir (5235 sayılı Kanun m.12). Ağır ceza süreci için ağır ceza davaları sayfamıza bakabilirsiniz.

1. Güvenliğe ulaşın. Kısıtlama sürüyorsa 155, 156 veya KADES ile yardım isteyin.
2. Adli rapor alın. Darp veya zorlama izleri varsa hastanede adli muayene yapılmasını isteyin.
3. Kanıtları koruyun. Mesajlar, konum bilgileri, kapı veya bina kamerası görüntüleri ve olayı duyan komşuların isimleri önemlidir.
4. İfadenizi ayrıntılı verin. Kısıtlamanın ne zaman başladığını, nasıl sona erdiğini ve kullanılan tehdit ya da cebri anlatın.
5. Koruma tedbiri isteyin. Fail bir aile üyesiyse 6284 sayılı Kanun’a göre uzaklaştırma ve yaklaşmama tedbiri talep edin.

Dava zamanaşımı, üst sınırı beş yılı aşmayan temel hâlde sekiz yıl, beş yılı aşan nitelikli hâllerde on beş yıldır; süre hesaplanırken dosyadaki nitelikli hâller de dikkate alınır (TCK 66/1, 66/3). Şüpheli veya sanık için tartışma çoğunlukla kastın varlığı, kısıtlamanın gerçekten mağdurun iradesine aykırı olup olmadığı ve süresi üzerinde yoğunlaşır. Tutuklama genel hükümlere tabidir; şartlar için tutuklama yazımıza bakabilirsiniz.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma hakkında sorular

Yazıyı hazırlayan

Av. Gülşah Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 16495), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2002 mezunu. Ceza hukuku ve ceza muhakemesi alanında; soruşturma, kovuşturma ve kanun yolu aşamalarında müdafilik ve vekillik yapmaktadır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosya için tarihler, belgeler ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.