Karşılıksız Çek Suçu (5941 M.5): Adli Para Cezası, Ödeme ile Düşme ve Şikâyet Süresi

Son mevzuat kontrolü: 28 Eylül 2026Hazırlayan: Av. Gülşah MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

Elinizdeki karşılıksız çek için ceza yoluna gitmek mümkün mü, bunun için ne kadar süreniz var ve borçlu sonradan ödeme yaparsa dava ne olur? Bu üç sorunun cevabı 5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. ve 6. maddelerinde, şikâyet süresi ise bu maddenin gönderme yaptığı İcra ve İflas Kanunu hükümlerinde yer alır. Çek hamili ile çeki düzenleyen kişinin haklarını, kanun metnine sadık kalarak ve güncel geçiş hükmüyle birlikte aşağıda sırayla anlatıyoruz.

Karşılıksız çek ne zaman suç oluşturur?

Her ödenmeyen çek ceza davasına konu olmaz. 5941 sayılı Kanun’un 5. maddesine göre suçun oluşması için üç şart birlikte aranır. Çek, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olmalı; banka çek hakkında “karşılıksızdır” işlemi yapmış olmalı ve hamil şikâyette bulunmalıdır. Bu şartlardan biri eksikse ceza yolu kapanır, ancak kambiyo senedine dayalı takip veya alacak davası gibi hukuki yollar açık kalabilir.

İbraz süreleri Türk Ticaret Kanunu’nun 796. maddesinde düzenlenir: düzenlendiği yerde ödenecek çek için on gün, başka bir yerde ödenecek çek için bir ay. Süre, çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar. Yurt dışında düzenlenen çeklerde süre, düzenleme ve ödeme yerinin aynı ya da ayrı kıtada olmasına göre bir veya üç aydır.

“Karşılıksızdır” işlemi, hamil talep ettiğinde çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu ve bankanın ödediği tutar yazılarak yapılır. Hamil bu kaydı imzalamaktan kaçınırsa işlem yapılmaz. Banka, karşılığı hiç veya kısmen bulunmayan çekte kanunen üstlendiği sorumluluk tutarını hamile öder; bu tutar her yıl ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca yeniden belirlendiği için burada rakam vermiyoruz.

Çekin karşılığından kim sorumludur?

Kanun, çek karşılığını hesapta bulundurma yükümlülüğünü açıkça hesap sahibine verir. Hesap sahibi bir tüzel kişiyse, mali işleri yürütmekle görevlendirilmiş yönetim organı üyesi sorumludur; böyle bir görevlendirme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişiler sorumlu tutulur. Gerçek kişi hesap sahibi, kendi adına çek düzenlemesi için başkasını temsilci veya vekil olarak atayamaz. Buna rağmen bir vekil çek düzenlemişse hukuki ve cezai sorumluluk yine hesap sahibinde kalır.

Çekteki imza hesap sahibine ait değilse konu değişir. Başkası adına sahte imzayla düzenlenen çek, emre veya hamile yazılı kambiyo senedi olduğu için resmî belge hükmündedir ve resmî belgede sahtecilik kapsamında ayrıca incelenir. Çekin, hiç ödenmeyeceği bilinerek bir malı veya hizmeti elde etmek için hile aracı olarak kullanılması hâlinde ise dolandırıcılık hükümleri gündeme gelebilir.

Karşılıksız çek cezası ve adli para cezasının hapse çevrilmesi

Hamilin şikâyeti üzerine, her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Kanun, cezanın alt sınırını çekin karşılıksız kalan tutarına bağlar: hükmedilen adli para cezası bu tutardan az olamaz. Alt sınıra eskiden eklenen faiz ile takip ve yargılama giderleri, Anayasa Mahkemesinin iptal kararıyla metinden çıkarıldı ve iptal 10 Ekim 2017’de yürürlüğe girdi. Birden fazla karşılıksız çek varsa, her çek için ayrı ceza verilir.

Adli para cezası ödenmezse, genel kuraldan farklı olarak önce kamuya yararlı bir işte çalıştırma yoluna gidilmez; ceza doğrudan hapse çevrilir. Yani ilk bakışta “yalnızca para cezası” gibi görünen bu suç, ödenmeyen cezalarda özgürlüğü kısıtlayan bir sonuca varabilir. Adli para cezasının hesaplanma mantığını hapis ve adli para cezaları yazımızda ayrıca anlattık.

Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı nasıl işler?

Mahkeme mahkûmiyetle birlikte çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına, yasak zaten varsa devamına karar verir. Yargılama sürerken de mahkeme koruma tedbiri olarak bu yasağı resen koyar. Yasak; hesap sahibi gerçek veya tüzel kişiye, tüzel kişi adına çek düzenleyenlere ve çek bir sermaye şirketi adına düzenlenmişse yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkililerine uygulanır. Yasaklı kişi, yasak süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında yeni görev alamaz.

Koruma tedbiri olarak verilen yasağa karşı, İcra ve İflas Kanunu’nun 353. maddesinin birinci fıkrasındaki usulle, tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz edilir ve itiraz üzerine verilen karar kesindir. Yasaklı kişi elindeki çek yapraklarını bankaya iade etmek ve tebliğden itibaren on gün içinde henüz tahsil edilmemiş çeklerinin listesini bankaya vermekle yükümlüdür. Yasağa rağmen çek düzenlemek, daha ağır bir suç oluşmadıkça bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası gerektiren ayrı bir suçtur.

Yasak; beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, düşme veya ret kararlarıyla, ödeme ya da şikâyetten vazgeçme hâlinde kalkar. Bunlar dışında kişi, cezanın tamamen infazından itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulmasından itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebilir.

Şikâyet süresi ne kadar, dava nerede görülür?

Karşılıksız çek davaları icra mahkemesinde görülür ve Çek Kanunu, İcra ve İflas Kanunu’nun 347 ile 349-353. maddelerindeki yargılama hükümlerine açıkça gönderme yapar. Bu yollamayla şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Ceza hukukunda alışılan altı aylık genel şikâyet süresinin burada geçerli olmadığını gözden kaçırmamak gerekir.

Şikâyet savcılığa değil, doğrudan icra mahkemesine dilekçeyle veya sözlü beyanla yapılır. Yetkili yer seçimlidir: çekin tahsil için ibraz edildiği ya da çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer, hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri. Ankara’da oturan bir hamil, bu seçenekler içinde Ankara’daki icra ceza mahkemesine de başvurabilir. Duruşmada Cumhuriyet savcısı bulunmaz; şikâyetçi dilekçesinde gösterdiği delillerle bağlıdır ve mahkeme tarafları dinledikten sonra en geç beş gün içinde karar verir.

Borç ödenirse karşılıksız çek davası düşer mi?

Evet, kanunun aradığı biçimde yapılan ödeme davayı sona erdirir. Çek Kanunu’nun 6. maddesine göre karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari işlerdeki temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama sürüyorsa davanın düşmesine, mahkûmiyet kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Yasağın kaldırıldığı da Risk Merkezi ile MERSİS’e bildirilir. Hamilin şikâyetten vazgeçmesi de aynı sonucu doğurur.

Faizsiz ya da eksik ödeme bu sonucu doğurmaz. Taraflar anlaşarak taksit planı yaparsa, hamilin şikâyetten vazgeçme beyanının zamanı ve koşulu ayrıca konuşulmalıdır; çünkü bu suçta uzlaştırma bürosu devreye girmez ve kanun önödemeye de izin vermez. Karşılıksız çek hükümlüleri için 2020-2021 döneminde getirilen geçici taksit imkânı yalnız 30 Nisan 2021’e kadar işlenen suçları kapsıyordu ve ilk ödeme için tanınan süre 30 Haziran 2022’de doldu; 28 Eylül 2026 itibarıyla yeni bir geçici taksit düzenlemesi yoktur.

Hamil ve düzenleyen hangi adımları atmalı?

Hamil için süreler kısa olduğundan sıralama önemlidir. Aşağıdaki adımlar, ibrazdan duruşmaya kadar dikkat edilecek noktaları özetler.

1. Süresinde ibraz edin. Çeki, üzerindeki düzenleme tarihinden önce değil, bu tarihten itibaren kanuni ibraz süresi içinde bankaya götürün.
2. İşlemi yaptırın. “Karşılıksızdır” kaydını talep edin ve çekin arkasını imzalayın; kısmi ödemede onaylı fotokopiyi alın.
3. Süreyi not edin. Üç aylık şikâyet süresi, karşılıksızlığı öğrendiğiniz günden başlar.
4. İki yolu birlikte düşünün. Kambiyo senetlerine özgü icra takibi alacağı tahsil etmeye, icra ceza mahkemesindeki şikâyet ise cezai sorumluluğa yöneliktir.
5. Duruşmaları takip edin. Mazeretsiz gelmeme şikâyet hakkını düşürür.

Hakkında şikâyet yapılan düzenleyen açısından ilk bakılacak noktalar ibraz tarihinin süre içinde olup olmadığı, çekin tarihinden önce ibraz edilip edilmediği ve imzanın gerçekten kendisine ait olup olmadığıdır. Ödeme imkânı varsa faiziyle birlikte tam ödeme, hem davayı hem yasağı sona erdiren en doğrudan yoldur. Bu dosyalarda şikâyetçinin vekili veya düzenleyenin müdafii olarak bir ceza avukatının hangi aşamada devreye girebileceğini ekonomik suçlar sayfamızda anlattık.

Karşılıksız Çek Hakkında Merak Edilenler

Yazıyı hazırlayan

Av. Gülşah Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 16495), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2002 mezunu. Ceza hukuku ve ceza muhakemesi alanında; soruşturma, kovuşturma ve kanun yolu aşamalarında müdafilik ve vekillik yapmaktadır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosya için suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.