3628 Sayılı Kanun: Beyan Yükümlüsü, İhbarcı ve Şüpheli İçin Mal Bildirimi ve Yolsuzluk Usulü
Gözden geçirme: Hazırlayan: Av. Gülşah MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete
Mal Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Mücadele Kanunu, kısa adıyla 3628 sayılı kanun, 4 Mayıs 1990 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış ve aynı gün yürürlüğe girmiştir. Kanunun üç ayrı işlevi vardır: kamu görevlilerinin malvarlığını kayıt altına almak, bu kayda aykırılıkları cezalandırmak ve bazı yolsuzluk suçlarında soruşturmayı hızlandıran özel bir usul koymak.
Bu yazı kanunu üç farklı kişinin gözünden okuyor: beyanname vermekle yükümlü görevli, bir yolsuzluk şüphesini bildirmek isteyen vatandaş ya da kurum ve hakkında soruşturma başlatılan kişi. Her birinin karşılaştığı süreler ve riskler farklıdır.
Bir bakışta
- Dönemsel beyan
- Son hanesi 0 veya 5 olan her yıl, şubatın son gününe kadar (m.7)
- Ek bildirim
- Malvarlığında önemli değişiklikte 1 ay içinde (m.6/d)
- Haksız mal edinme
- 3–5 yıl hapis, zoralım ve kamu hizmetinden müebbet yasaklanma (m.13–15)
- Soruşturma izni
- Rüşvet, irtikap, zimmet, ihaleye fesat gibi suçlarda aranmaz (m.17)
- Savcı istemine cevap
- 7 gün içinde mal bildirimi (m.19)
Bu yazıda neler var?
- 3628 sayılı kanun kimleri kapsar?
- Beyanname hangi anlarda ve kime verilir?
- Beyannameye ne yazılır, eşiği nasıl hesaplarım?
- 3628 sayılı kanuna göre hangi fiiller suçtur?
- Yolsuzluk şüphesini bildirmek isteyen ne yapmalı?
- Hangi suçlarda soruşturma izni beklenmez?
- Hakkında soruşturma başlatılan kişi ve ailesi nelerle karşılaşır?
- 3628 Sayılı Kanun Hakkında Merak Edilenler
3628 sayılı kanun kimleri kapsar?
3628 sayılı kanunun 2. maddesi yükümlüleri geniş bir listeyle sayar. Listenin başında bakanlar, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve her türlü seçimle göreve gelenler yer alır; köy ve mahalle muhtarları ile ihtiyar heyetleri bu gruptan özellikle çıkarılmıştır. Bakanlıklarda, belediyelerde ve kamu iktisadi teşebbüslerinde maaş, ücret ya da ödenek alan memurlar, işçi statüsünde olmayan öteki kamu görevlileri ve noterler de beyan verir.
Liste kamu sektörüyle sınırlı değildir. Siyasi parti genel başkanları, vakıfların idare organlarında görev alanlar, kooperatif başkan ve yönetim kurulu üyeleri, yeminli mali müşavirler, kamu yararına sayılan derneklerin yönetici ve deneticileri, Türk Hava Kurumu ile Türkiye Kızılay Derneği’nin belirli görevlileri ve gazete sahipleriyle sorumlu müdür, başyazar ve fıkra yazarları da beyan vermekle yükümlüdür. Özel kanunlarına göre bildirim vermesi gerekenler de bu kanuna tabidir.
Beyanname hangi anlarda ve kime verilir?
Bildirim tek seferlik bir işlem değildir; görevin başından sonuna kadar belirli olaylara bağlı olarak tekrarlanır. 3628 sayılı kanun bu anları 6. ve 7. maddelerde sayar; tabloda süreyi başa aldık, çünkü yükümlünün önce bilmesi gereken şey son gündür.
| Ne zaman? | Hangi olayda? |
|---|---|
| Göreve başlamadan, atama evrakıyla | Kapsamdaki bir kadroya atama (6/a) |
| Bir ay içinde | Bakanlığa veya Cumhurbaşkanı yardımcılığına getirilme (6/b) |
| İki ay içinde | Seçim sonucunun kesinleşmesi (6/c) |
| Bir ay içinde | Mal varlığında kayda değer artış veya azalış (6/d) |
| Bir ay içinde | Kurul ya da komisyon üyeliğine başlama (6/e) |
| Bir ay içinde | Görevin bitmesi, emeklilik veya istifa (6/f) |
| Şubatın son gününe kadar | Son hanesi 0 veya 5 olan yıllarda yenileme (7) |
Atama sırasında beyan eksikse kişi göreve başlatılmaz. Beyanın verileceği yer kişinin statüsüne göre değişir: kamu personeli için özlük dosyasının bulunduğu makam, noterler için Adalet Bakanlığı, belediye başkanları için İçişleri Bakanlığı, belediye meclis üyeleri için belediye başkanı, siyasi parti genel başkanları için Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı gibi (m.8). Birden fazla görevi olan kişi, asli görevi üzerinden tek beyan verir.
Beyannameye ne yazılır, eşiği nasıl hesaplarım?
Bildirim, görevlinin yalnız kendi malvarlığını değil, eşinin ve velayeti altındaki çocuklarının mallarını da kapsar. Taşınmazların tamamı yazılır. Nakit, altın ve takı, menkul kıymetler, alacak ve gelir kalemleri gibi taşınırlar için ise bir eşik uygulanır: her kalem tek başına ele alınır ve yükümlünün eline geçen aylık tutarın beş katını geçiyorsa yazılır. Maaş almayan yükümlülerde ölçü, birinci derece devlet memuruna ödenen aylık net tutardır. Borçlar ve sebepleri de yazılır (m.5).
Diyelim ki aylık net maaşı 60.000 TL olan bir memur var. Eşik 300.000 TL’dir. Bankadaki 250.000 TL mevduat eşiğin altında kaldığı için yazılmaz; 400.000 TL değerindeki bir araç ise yazılır. Evin değeri ne olursa olsun taşınmaz olduğu için beyana girer. Formun şekli ve hesaplamanın ayrıntıları Mal Bildirimi Hakkında Yönetmelikte düzenlendiğinden, beyandan önce yönetmelik ve kurumun duyurusu da kontrol edilmelidir.
Hediyeler için ayrı bir kural vardır. Bir yabancı devletten, uluslararası bir kuruluştan veya Türk uyruğunda olmayan bir kişiden gelen eşya, teslim alındığı gün on aylık net asgari ücretin toplamından daha değerliyse, görevli bunu bir ay dolmadan çalıştığı kuruma bırakmak zorundadır (m.3).
Pratikte: Bir miras, taşınmaz satışı veya yüklü bir kredi gibi olaylardan sonra dönemsel yenilemeyi beklemeyin. Malvarlığındaki önemli değişiklik bir ay içinde bildirilir ve belgelerinin bir kopyasını saklamak, ileride “bu mal nereden geldi” sorusunun cevabını hazır tutar.
3628 sayılı kanuna göre hangi fiiller suçtur?
3628 sayılı kanunun ceza hükümleri 10 ile 16. maddeler arasında, bilgi vermeme suçu ise 20. maddededir. Aşağıda bu suçları cezanın ağırlığına göre sıraladık:
| Öngörülen ceza | Cezayı doğuran davranış |
|---|---|
| Üç aya kadar hapis | Merciin uyarısı tebliğ edildikten sonra otuz gün geçtiği hâlde, geçerli mazeret olmadan beyan vermemek |
| Üç aydan bir yıla kadar hapis | Soruşturma makamının tanıdığı sürede beyan vermemek; beyanların gizliliğini çiğnemek (basın yoluyla yapılırsa artırımlı) |
| Altı aydan üç yıla kadar hapis | Beyana gerçeğe uymayan bilgi yazmak |
| Bir yıldan üç yıla kadar hapis | Soruşturma makamlarının istediği bilgiyi vermekten kaçınmak |
| Üç yıldan beş yıla kadar hapis ve para cezası | Haksız mal edinmek, bu malı kaçırmak ya da saklamak |
Haksız mal edinme, kanuna veya genel ahlaka uygun biçimde sağlandığı ispat edilemeyen mallar ya da kişinin geliriyle açıklanamayacak harcamalar şeklinde ortaya çıkan artışlardır (m.4). Bu suçta haksız edinilen mallar zoralımla devlete geçer; mala ulaşılamazsa eşit değerdeki bedel amme alacağı olarak tahsil edilir (m.14). Maddede eski sistemle yazılmış “ağır para cezası”, 5252 sayılı Kanunun 5. maddesi gereğince bugün adli para cezası olarak uygulanır.
Dikkat: Bu bölümdeki cezalar, 10. maddenin birinci fıkrası dışında ertelenemez; hapis cezaları paraya veya tedbire çevrilemez (m.16). Gerçeğe aykırı bildirim ve gizlilik ihlalinde ceza süresi kadar, haksız mal edinmede ise müebbeten kamu hizmetlerinden yasaklanmaya hükmolunur (m.15).
Destek almak isterseniz: Dosyanız mal bildirimi ile ilgiliyse ilk iş, sürelerin ve elinizdeki belgelerin doğru okunmasıdır. Tebligatı, tutanakları ve varsa yazışmaları bir araya getirerek görüşmeye gelirseniz, hangi yolların açık olduğunu birlikte değerlendirebiliriz. Ayrıntılar için büronun iletişim bilgileri.
Yolsuzluk şüphesini bildirmek isteyen ne yapmalı?
Rüşvet, irtikap, zimmet veya ihaleye fesat gibi bir şüphe taşıyan vatandaş, firma ya da kurum, ihbarını doğrudan Cumhuriyet başsavcılığına yapabilir. İhbar üzerine derhal tutanak düzenlenir ve bir örneği ihbarda bulunana verilir (m.18). İhbar edenin adı, kendisi onay vermedikçe gizli tutulur. Bu koruma sınırsız değildir: iddianın gerçek dışı olduğu anlaşılırsa, suçlanan kişi talep ettiğinde ihbarcının kim olduğu bildirilir. Somut bilgiye dayanmayan bir ihbar, ihbar edeni de hukuki risk altına sokabilir.
- Bilgiyi düzenleyin. Olayın tarihi, yeri, ilgili kişiler ve elinizdeki belgeleri bir kronoloji hâlinde yazın.
- Savcılığa başvurun. Dilekçe verin veya sözlü ihbarda bulunun; tutanağın bir örneğini isteyin.
- Kimlik tercihini belirtin. Kimliğinizin açıklanmasına rıza gösterip göstermediğinizi açıkça söyleyin.
- Kurum olarak müdahil olun. Zarar gören kamu kurumu yazılı başvuruyla, başvuru tarihinde müdahil sıfatı kazanır.
Savcılık, ihbar veya takipsizlik kararını ve iddianameyi ilgili kurum ve kuruluşa bildirir. İddianame düzenlenip dava açılana kadar ihbarın konusu hakkında açıklama ve yayın yapılamaz. Bu kural, ihbarcının da olayı sosyal medyada paylaşmadan önce düşünmesi gereken bir sınırdır.
Hangi suçlarda soruşturma izni beklenmez?
Kamu görevlilerinin görevleriyle ilgili suçlarında normalde 4483 sayılı Kanuna göre soruşturma izni gerekir. 3628 sayılı kanunun 17. maddesi bu kurala önemli bir istisna getirir. Aşağıdaki suçlarda şüpheli olan kamu görevlileri ve onlara suç ortaklığı edenler için 4483 sayılı Kanunun izin sistemi işlemez:
- kanunun kendi içinde tanımladığı mal bildirimi suçları,
- rüşvet ve irtikap,
- zimmetin basit ve nitelikli şekilleri,
- görevle bağlantılı kaçakçılık,
- resmî ihalelere ve alım satımlara fesat karıştırma,
- devlet sırlarını açıklama veya açıklanmasına yol açma.
İzin sürecinin genel işleyişi için soruşturma izni yazısına bakabilirsiniz.
Bu kolaylık herkes için geçerli değildir. Maddenin ikinci fıkrası vali, kaymakam ve müsteşarları dışarıda tutar; hâkimler gibi kendi özel yargılama kurallarına tabi olanlar da kendi mevzuatlarına göre işlem görür. Suçların kendisi için rüşvet, zimmet ve irtikap yazılarımıza göz atabilirsiniz.
Hakkında soruşturma başlatılan kişi ve ailesi nelerle karşılaşır?
Savcı, 17. maddedeki suçlardan birini öğrendiğinde doğrudan soruşturmaya başlar ve durumu kişinin atamaya yetkili amirine bildirir. İhbarı destekleyen işaretler varsa şüpheliden güncel bir beyan talep edilir. Malın başkalarının üzerine aktarıldığı yönünde emare bulunursa talep genişler; kan ve kayın hısımlığı ikinci dereceye kadar olan yakınlar ile gelin ve damattan da beyan alınır. İstem ulaştıktan sonra yedi gün içinde beyan verilmesi zorunludur (m.19).
Savcı, dava açılmadan önce haksız edinildiğine dair delil bulunan para veya mal hakkında tedbir de isteyebilir. Ayrıca kamu kurumları, bankalar ve diğer kişiler, soruşturma makamlarının istediği bilgileri gecikmeksizin ve eksiksiz vermek zorundadır; aksi davranış bir ila üç yıl hapis gerektirir ve bu ceza ertelenemez, çevrilemez (m.20).
Bildirimlerin içeriği kişinin özel dosyasında saklanır ve kanunun izin verdiği hâller dışında açıklanamaz. Kamu Görevlileri Etik Kurulu gerektiğinde beyanları inceleyebilir; bu amaçla bankalardan ve diğer kuruluşlardan istediği bilgiler otuz gün içinde gönderilmelidir (m.9). Fiilin işlendiği gün yürürlükte olan hüküm ile sonradan gelen hüküm kıyaslanır ve failin lehine olan uygulanır (TCK m.7). Genel çerçeve ceza hukuku hizmet sayfamızda yer alıyor.
3628 Sayılı Kanun Hakkında Merak Edilenler
Muhtarlar mal bildirimi vermek zorunda mı?
Hayır. 2/a bendi seçimle gelen görevlileri sayarken muhtar ve ihtiyar heyeti üyelerini parantez içinde ayrıca dışarıda bırakır. Ancak başka bir sıfatla, örneğin bir kooperatif başkanı olarak, kapsama girmeleri mümkündür.
Emekli olan memur yeniden beyan verir mi?
Evet. Görevin sona ermesi, bildirimi gerektiren olaylardan biridir. Ayrılma tarihini izleyen bir ay içinde, görevdeyken beyan verilmesi gereken makama bildirim yapılır (m.6/f ve m.8/i).
İhtar gelmeden süre geçirmek suç mudur?
Doğrudan değil. Süresinde bildirimde bulunmayana önce yetkili merci ihtarda bulunur. Ceza, ihtarın tebliğinden itibaren otuz gün içinde mazeretsiz olarak bildirim verilmemesi hâlinde doğar ve üç aya kadar hapistir. Bu fıkradaki ceza, erteleme yasağının dışında tutulmuştur.
Etik Kurulu beyannameme bakabilir mi?
Evet. 5176 sayılı Kanunla eklenen hükme göre Kamu Görevlileri Etik Kurulu mal bildirimlerini gerektiğinde inceleyebilir. Beyanın doğruluğunu sınamak için bankalar ve katılım bankaları dahil kurumlardan bilgi ister; bu bilgi otuz gün içinde Kurula ulaştırılır.
Savcı yakınlarımdan da mal bildirimi isteyebilir mi?
Evet, belirli koşulla. Malın saklandığına ya da başkasına geçirildiğine dair işaret varsa savcı, ikinci derece dahil kan ve kayın hısımlarından, gelin ve damattan da beyan talep eder. İstem kendilerine ulaştıktan sonra yedi gün içinde beyan vermeleri zorunludur (m.19).
Dayanak mevzuat
Okumaya devam edin
- "Tanıdığım Var" Diyerek Para Alan Aracı: Nüfuz Ticareti, Parayı Verenin Durumu ve Dolandırıcılık Sınırı
- İhaleye Fesat Şüphesi: Elenen İstekli, Kamu Kurumu ve Şüpheli İçin Ceza ve Başvuru Yolları
- Zimmet Şüphesinde İlk Adımlar: Kurum, Denetçi ve Görevli İçin İade, İhbar ve Ceza
- Memur Sizden Para İstediyse: İrtikap Mağdurunun Hakları, Ceza Aralıkları ve İhbar Yolu
- Rüşvet Teklifi, Anlaşma ve Pişmanlık: TCK 252’de Suçun Aşamaları, Özel Sektör ve Bildirim Yolu
Yazıyı hazırlayan
Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 16495), Çankaya Üniversitesi Hukuk Fakültesi 2002 mezunu. Ceza hukuku, uzlaştırma ve arabuluculuk süreçlerinde çalışmaktadır.
Dosyanızla ilgili bir sorunuz mu var?
Ceza ve icra işlerinde süreler kısadır. Görüşmeye gelmeden önce suç ya da tebliğ tarihini, elinizdeki tutanak ve kararları bir araya getirmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Büro telefonu: 0 532 714 50 45 · Adres ve iletişim formu
Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosya için suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.
